У Слаўгарадзе прайшоў масавы суботнік у гарадскім Гаі – на тэрыторыі былой танцпляцоўкі. Працавалі прадстаўнікі райвыканкама, «дэпутаты» і калектывы прадпрыемстваў і арганізацый. У справаздачы пра суботнік пералічана, што там ужо зроблена: пакладзена тратуарная плітка, устаноўлены новыя лаўкі, зманціравана сістэма падсветкі. Усё гэта пададзена як рэалізацыя моладзевай грамадзянскай ініцыятывы «Слаўныя імёны зямлі Слаўгарадскай».
Мяркуючы па назве, праект павінен быць пра імёны. У студзені аўтар ініцыятывы Ілля Сцяпанаў апісваў яе так: стварыць мемарыяльную зону на алеі ў парку на поўдзень ад Царквы Нараджэння Прасвятой Багародзіцы, добраўпарадкаваць прылеглую тэрыторыю, адрамантаваць дарожку, паставіць сучаснае асвятленне і зрабіць алею з інфармацыйнымі стэндамі пра знакамітых ураджэнцаў Слаўгарадчыны. На гэта выдзелена 70 тысяч рублёў.
У жнівеньскай справаздачы пра зробленае супадаюць асвятленне і дарожка. Месца таксама тое самае: на здымках з суботніка, апублікаваных раённай газетай, за спінамі працуючых відаць званіцу Царквы Нараджэння Прасвятой Багародзіцы. Разыходзіцца змест – ні стэнды, ні імёны, ні мемарыяльная зона ў справаздачы не згадваюцца. Што менавіта з заяўленага будзе выканана і калі, з публікацыі не вынікае.
Хто тут ініцыятар
Другое пытанне цікавейшае за першае: наколькі гэтая ініцыятыва грамадзянская.
Конкурс, пераможцам якога стаў слаўгарадскі праект, праводзіць Магілёўская абласная асацыяцыя мясцовых «саветаў дэпутатаў», прыём заявак абвяшчаў абласны «савет дэпутатаў». У канцы 2025 года з 51 заяўкі адабралі 18 праектаў – па адным амаль на кожны раён вобласці, уключаючы Быхаўскі, Дрыбінскі, Чавускі, Касцюковіцкі, Крычаўскі і Клічаўскі.
Цяпер склад удзельнікаў са слаўгарадскага боку:
- аўтар праекта Ілля Сцяпанаў – старшыня «моладзевага савета» пры Слаўгарадскім раённым «савеце дэпутатаў»;
- пра перамогу абвясціла старшыня раённага «савета дэпутатаў» Святлана Язерская;
- папярэднюю ініцыятыву «Сувязь часоў і пакаленняў» рыхтавалі «дэпутаты» «райсавета», «моладзевы парламент» пры «райсавеце» і спецыялісты УКП «Жылкамгас», а кіравала ініцыятыўнай групай загадчыца аддзялення раённага цэнтра сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва;
- на суботнік выйшлі райвыканкам, «дэпутацкі корпус» і калектывы прадпрыемстваў;
- збор фотаархіва для праекта вядзе рэдакцыя раённай газеты «Прысожскі край», якая пра гэты праект і піша.
Ні на адным этапе – ад вылучэння ідэі да асвятлення выніку – у гэтым ланцужку няма нікога, хто не быў бы альбо органам улады, альбо структурай пры органе ўлады, альбо дзяржаўнай установай. Ініцыятыва вылучаецца «саветам» пры «райсавеце», адбіраецца асацыяцыяй «саветаў», фінансуецца з абласнога бюджэту, выконваецца сіламі выканкама і прадпрыемстваў і асвятляецца дзяржаўнай раёнкай. Грамадзянскага ў ёй – толькі слова ў назве конкурсу.
Дзесяць працэнтаў з працоўных калектываў
Умова конкурсу: ініцыятар і іншыя зацікаўленыя суб’екты абавязаны ўнесці не менш за дзесяць працэнтаў кошту праекта. Як менавіта гэтыя грошы збіраюць, старшыня «райсавета» прагаварыла адкрыта – яна разлічвае на падтрымку працоўных калектываў і грамадскасці, якія, паводле яе слоў, заўсёды адгукаюцца на заклік аб суфінансаванні.
Механічна гэта ўладкавана так: ініцыятар адкрывае дабрачынны рахунак на сваё імя, туды пералічваюцца ўзносы, затым сабранае ў раёне сыходзіць на рахунак Магілёўскага абласнога фінансавага ўпраўлення і ўключаецца ў суму фінансавання ініцыятывы. Рэквізіты рахунку, аформленага на Сцяпанава як на фізічную асобу, апублікаваны ў раённай газеце.
Па той жа схеме ў Слаўгарадзе ўжо прайшоў праект «Сувязь часоў і пакаленняў» – рэканструкцыя лесвіцы да пляжа і добраўпарадкаванне памятнага знака «Якар». Там сума была 146 тысяч рублёў, і больш за дзесяць працэнтаў ад яе таксама сабралі з жыхароў.
У суме атрымліваецца канструкцыя, у якой вобласць аплачвае добраўпарадкаванне да 890-годдзя горада, дзясятую частку кошту ўносяць работнікі прадпрыемстваў, а рэшту работ закрываюць суботнікам, куды тыя ж работнікі выходзяць бясплатна. На здымках з гэтага суботніка людзі капаюць рыдлёўкамі і возяць грунт тачкай.
Грамадзянская супольнасць, якой не засталося
Прычына, па якой грамадзянскія ініцыятывы ў Беларусі цяпер вылучаюць «саветы» пры «райсаветах», вядомая. З восені 2020 года ў краіне ліквідавана больш за дзве тысячы некамерцыйных арганізацый – паводле падлікаў праваабарончай ініцыятывы Lawtrend, не менш за 1226 прымусова і не менш за 775 праз самаліквідацыю, якая нярэдка прымалася пад ціскам. Грамадскія аб’яднанні, фонды, прафсаюзы і недзяржаўныя ўстановы, то бок роўна тыя формы, праз якія грамадзянская ініцыятыва звычайна і ўзнікае, зніклі ў першую чаргу ў рэгіёнах.
Вызваленае месца занялі конкурсы, якія ўлада абвяшчае сама для сябе. Фармальна ўсё на месцы: заяўка, конкурсны адбор, суфінансаванне ад насельніцтва, справаздача аб грамадскай падтрымцы. Фактычна вобласць размяркоўвае ўласныя грошы паміж уласнымі структурамі, дабіраючы недастаючае з працоўных калектываў.
Слаўгарадскі Гай ад гэтага, верагодна, сапраўды стане лепш – плітка і ліхтары там з’явіліся сапраўдныя. Пытанне ў іншым: слова «грамадзянская» ў гэтай схеме апісвае не паходжанне ініцыятывы, а радок у абласным палажэнні аб конкурсе.
Фота раённай газеты.