Ён нарадзіўся ў беларускай вёсцы і не ведаў ні слова па-англійску – а стаў адным з самых чытаных пісьменнікаў дваццатага стагоддзя.
Айзек Азімаў напісаў больш за 500 кніг, прыдумаў законы робататэхнікі і стварыў сусвет, які да гэтага часу экранізуюць у Галівудзе.
З вёскі Пятровічы – у амерыканскую класіку
Будучы класік з’явіўся на свет каля 1920 года ў вёсцы Пятровічы, Магілёўскай губерні. Пры нараджэнні яго назвалі Ісаак Азімаў – прозвішча паходзіць ад слова “азімыя”, зімовых злакаў, якімі гандляваў прадзед.
У 1923 годзе сям’я эмігравала ў ЗША. Бацька купіў у Брукліне невялікую крамку, і маленькі Ісаак рос сярод газет, часопісаў і кніг – менавіта там ён упершыню ўбачыў фантастычныя часопісы, якія змянілі яго жыццё.
Азімаў аказаўся вундэркіндам: навучыўся чытаць у пяць гадоў, у 15 апублікаваў першы аповед у школьнай газеце, а ў 18 адправіў ліст у рэдакцыю часопіса “Astounding Science Fiction”. Легендарны рэдактар Джон Кэмпбел прыняў яго і асабіста гутарыў з юным аўтарам больш за гадзіну. Так пачалася кар’ера, якой было наканавана змяніць усю навуковую фантастыку.
Паралельна з літаратурай Азімаў атрымаў ступень доктара біяхіміі ў Калумбійскім універсітэце і стаў прафесарам Бостанскага ўніверсітэта. Рэдкае спалучэнне – вучоны і белетрыст – вызначыла галоўную рысу яго прозы: навуковая дакладнасць, пададзеная як захапляльная гісторыя.
Пяцьсот кніг і тры законы
Галоўныя дасягненні Азімава цяжка ўмясціць у адзін абзац. Сярод пісьменнікаў XX стагоддзя мала хто мог параўнацца з ім па шырыні ахопу: ён пісаў фантастыку, дэтэктывы, навукова-папулярныя кнігі, гістарычныя эсэ, даведнікі па Бібліі і Шэкспіру. У сістэме Дьюі, па якой уладкаваны бібліятэкі свету, у яго ёсць кнігі ў кожным раздзеле, акрамя філасофіі.
Ключавыя творы пісьменніка:
- Серыя “Аснаванне” (Foundation) – сем раманаў пра крушэнне галактычнай імперыі і спробу скараціць надыходзячыя цёмныя вякі з 30 000 да 1000 гадоў. У 2021 годзе Apple TV+ выпусціў маштабны серыял па гэтай сазе.
- Серыя пра робатаў – цыкл раманаў і апавяданняў, дзе ўпершыню з’явіліся знакамітыя “Тры законы робататэхнікі”, што сталі канонам жанру і да гэтага часу цытуюцца ў рэальных дыскусіях пра этыку штучнага інтэлекту.
- “Я, робат” (I, Robot, 1950) – зборнік апавяданняў, які стаў асновай галівудскага фільма 2004 года з Уілам Смітам у галоўнай ролі.
- “Канец Вечнасці” і “Самі багі” – раманы, неаднаразова прызнаныя найлепшымі асобнымі творамі аўтара; другі атрымаў адначасова і “Х’юга”, і “Неб’юлу”.
Тры законы робататэхнікі, сфармуляваныя Азімаўым у 1942 годзе, сталі самым цытаваным фрагментам ва ўсёй фантастычнай літаратуры. Гэтыя законы абмяркоўваюць сёння ў універсітэцкіх курсах па штучным інтэлекце, юрыдычных канферэнцыях і залах пасяджэнняў тэхналагічных карпарацый. Пісьменнік з магілёўскай вёскі, які не думаў ні пра што, акрамя добрых гісторый, апынуўся празорцам, чые ідэі апярэдзілі рэальнасць на паўстагоддзя.
Да Азімава слова “робататэхніка” не існавала
Азімаў памёр у 1992 годзе. Ужо пасля яго смерці высветлілася, што прычынай стаў СНІД – вірус быў атрыманы пры пераліванні крыві падчас аперацыі на сэрцы. Сям’я захоўвала гэтую таямніцу дзесяць гадоў. Але рэпутацыю пісьменніка не пахіснула нішто.
Некалькі фактаў пра маштаб яго ўплыву на культуру:
- у гонар Азімава названы астэроід 5020 Asimov, адкрыты ў 1981 годзе;
- часопіс Isaac Asimov’s Science Fiction Magazine, заснаваны пры яго ўдзеле ў 1977 годзе, выходзіць да гэтага часу і застаецца адным з галоўных выданняў жанру;
- Азімаў быў віцэ-прэзідэнтам Міжнароднага таварыства “Менса” і прэзідэнтам Амерыканскай гуманістычнай асацыяцыі;
- у Брукліне, дзе прайшло яго дзяцінства, у яго гонар названая пачатковая школа;
слова “robotics” – робататэхніка – упершыню з’явілася менавіта ў яго аповедзе “Хлус!” у 1941 годзе. Да Азімава такога слова не існавала.
Аднак веліч пісьменніка не толькі ў уменні ствараць сусветы, але і ў маральнасці.
Памяць захоўваюць дзве краіны
Вёска Пятровічы, дзе нарадзіўся Азімаў, уваходзіла ў Клімавіцкі павет Магілёўскай губерні. Калі сям’я з’язджала ў Амерыку ў 1923 годзе, ніякага іншага адміністрацыйнага дзялення не існавала: была Магілёўшчына, і гэтым усё сказана.
Сучасная мяжа паміж Расіяй і Беларуссю прайшла па гэтых месцах пазней – Шумяціцкі раён Смаленскай вобласці, куды Пятровічы ўвайшлі ў 1929 годзе, быў нарэзаны ўжо пасля ад’езду Азімававых.
Так малая радзіма вялікага фантаста апынулася на расійскім баку, а гістарычны цэнтр яго павета – Клімавічы, на беларускім.
Памяць пра Азімава захоўваюць на абодвух берагах гэтага адміністрацыйнага разлому: у Шумячах з 2012 года штогод праводзяцца Азімаўскія чытанні, нязменнай часткай якіх сталі паездкі ў Клімавічы і сустрэчы з мясцовай творчай інтэлігенцыяй. клімавіцкая раённая газета «Родная ніва» рэгулярна асвятляе гэтыя падзеі. Так два раёны па розныя бакі мяжы разам захоўваюць памяць пра чалавека, якога ў роўнай ступені можна лічыць сваім.
Калі чытаеш Азімава сёння, уражвае не толькі дакладнасць яго тэхнічных прадбачанняў, але і маральная сур’ёзнасць прозы. За кожным робатам, кожнай галактычнай імперыяй стаіць адно і тое ж пытанне: што значыць быць чалавекам і як нам не знішчыць адзін аднаго, здабыўшы вялікую сілу.
Гэтае пытанне, зададзенае хлопчыкам з Пятровічаў, сёння актуальнае як ніколі – бо над беларускай Радзімай Азімава лётаюць чужыя дроны. Сілу мы здабылі, але пакуль, на жаль, выкарыстоўваем яе для ўзаемнага знішчэння.
Фота з адкрытых крыніц.
