Студэнтаў медыцынскага каледжа ў Магілёве прымусова гоняць на ваенную падрыхтоўку па вечарах. Афіцыйнага раскладу няма, прававой падставы – таксама. Спробы паскардзіцца ні да чаго не прывялі. Гэта тыповая беларуская гісторыя: адміністрацыя робіць што хоча, а сістэма зваротаў грамадзян існуе толькі ў галюцынацыях Лукашэнкі.
Кожную сераду ўвечары – строем
У магілёўскім медыцынскім каледжы з пачатку навучальнага года праводзіцца так званая «абавязковая ваенная падрыхтоўка». Кожную сераду з 19:30 да 21:00 – гэта значыць увечары, пасля асноўных пар. У афіцыйным раскладзе гэтых заняткаў няма. У вучэбным плане – таксама.
Але не прыйсці – нельга. Дакладней, можна, але тады давядзецца пісаць тлумачальную на імя намесніка дырэктара па выхаваўчай рабоце. Дакументальна гэта, зразумела, не замацавана, але куды ты падзенешся з падводнай лодкі?
Так працуе беларуская бюракратыя: фармальна добраахвотна, рэальна – пад ціскам.
Ходзяць усе. Нават тыя, хто ўжо адслужыў у арміі. Нават тыя, каму больш за 27 гадоў і каго па ўзросце прызваць ужо нельга. На саміх занятках – проста фізкультура. Ніякай ваеннай праграмы. Проста фізра па вечарах, якую чамусьці называюць ваеннай падрыхтоўкай.
Загад міністэрства, якога не існуе
Адміністрацыя тлумачыць тое, што адбываецца, стандартным чынам: «загад зверху». Завуч спасылаецца на загад Міністэрства адукацыі, абавязковы для ўсіх навучальных устаноў краіны. Але паказаць гэты дакумент – не можа. Або не хоча.
Адзін са студэнтаў напісаў падрабязны ліст і ананімна адправіў у тое самае міністэрства – у надзеі на рэакцыю. Два месяцы цішыні. Ліст або не дайшоў, або быў праігнараваны.
У Беларусі ж ананімныя скаргі ў дзяржаўныя органы – гэта, як правіла, сметніца. Сістэма хоча ведаць імя і прозвішча таго, хто скардзіцца на яе бездакорнасць.
Хочаш аспрэчыць? Толькі паспрабуй!
На паперы сітуацыя адназначная. Заканадаўства не дае ніякіх падстаў для такіх заняткаў у каледжы.
Дапрызыўная падрыхтоўка – гэта школьная праграма. Пастанова Міністэрства адукацыі РБ № 97 ад 30 ліпеня 2024 года замацоўвае курс «Дапрызыўная і медыцынская падрыхтоўка» за 10-11 класамі школ. Праграма разлічана на 34-198 вучэбных гадзін і завяршаецца адзнакай у атэстат. Усе, хто прыйшоў у каледж пасля 11 класа, яе ўжо прайшлі. Заканадаўча паўторна праходзіць яе ў ССНУ ніхто не абавязаны.
У тыпавых вучэбных планах каледжаў такога прадмета няма. Кодэкс аб адукацыі (глава 32) і тыпавыя вучэбныя планы ўстаноў сярэдняй спецыяльнай адукацыі не прадугледжваюць абавязковага курса ваеннай падрыхтоўкі для студэнтаў ССНУ. Толькі для школ, толькі для пэўных ваенных спецыяльнасцяў.
Закон аб воінскім абавязку – таксама не падстава. Закон № 363-З ад 3 красавіка 2024 года сур’ёзна пашырыў кантроль над прызыўнікамі: база даных ухілістаў, забарона на выезд, адзнакі ў ваенным білеце. Але нават гэты ўзмоцнены закон не прадугледжвае абавязковую ваенную падрыхтоўку ў каледжах як асобны від навучання. Артыкул 19 гаворыць пра абавязковую падрыхтоўку да ваеннай службы – але праз устаноўлены законам парадак, гэта значыць праз школьную праграму.
Ветэраны і асобы старэйшыя за 27 гадоў – наогул асобная гісторыя. Грамадзяне, якія ўжо прайшлі службу па прызыве, залічваюцца ў запас – гэта прама замацавана ў законе аб воінскім абавязку.
Для грамадзян старэйшых за 27 гадоў прызыў на тэрміновую службу немагчымы. Ніякіх нормаў, якія абавязваюць іх хадзіць на вячэрнюю фізкультуру пад назвай «ваенная падрыхтоўка», у беларускім заканадаўстве не існуе.
Усё гэта, зрэшты, не мае асаблівага значэння. Бо адміністрацыя каледжа, мяркуючы па ўсім, на законы не абапіраецца і абапірацца не збіраецца. Гэта працуе інакш: сказалі – рабі. Хочаш аспрэчыць – паспрабуй.
Як гэта працуе ў рэальнасці
Механізм ціску просты і правераны. Заняткі не ўнесены ў расклад – значыць, фармальна іх няма, і прыцягнуць адміністрацыю да адказнасці за іх правядзенне складаней.
Пры гэтым пропуск цягне адміністрацыйныя наступствы ў выглядзе тлумачальных – гэта значыць стварае ціск без фармальнага парушэння. Спасылка на неіснуючы «загад міністэрства» адбівае жаданне спрачацца: супраць міністэрства не папрэш.
Гэта не ўнікальная гісторыя канкрэтнага каледжа. Гэта стандартная мадэль: навучальная ўстанова ўводзіць нешта, не прадугледжанае законам, прыкрывае гэта аўтарытэтам «загаду зверху» і разлічвае на тое, што ніхто не будзе разбірацца. Студэнты – уразлівая група. Яны залежаць ад адміністрацыі, баяцца наступстваў і, як правіла, не ведаюць сваіх правоў дастаткова добра, каб супраціўляцца.
Нагадваем, што падобная сітуацыя ў іншай навучальнай установе Магілёва – БДУХТ. Там рэктар, функцыянер «Белай Русі», урачыста прымае студэнтаў у сваю партыю. Таксама “добраахвотна” і таксама з парушэннем закона.
Што рэальна можна зрабіць
Афіцыйныя каналы ў Беларусі фактычна працуюць. Ананімныя лісты, як паказвае гэтая гісторыя, не працуюць увогуле. Тым не менш некалькі рэчаў маюць сэнс:
- Дакументаваць усё. Скрыншоты паведамленняў пра «абавязковую» яўку, копіі тлумачальных, запісы размоў (там, дзе гэта бяспечна). Без дакументаў – няма гісторыі. Гэта важна і для магчымых скаргаў, і для публікацый.
- Запатрабаваць дакумент пісьмова. Не вусна – падаць пісьмовую заяву на імя дырэктара з просьбай прадаставіць рэквізіты нарматыўнага акта, на падставе якога ўведзены заняткі. Гэта не гарантуе выніку, але стварае афіцыйны след і ставіць адміністрацыю ў нязручнае становішча: або дакумент ёсць і яго пакажуць, або яго няма – і гэта ўжо зафіксавана.
- Расказваць. Менавіта так працуюць незалежныя медыя ў выгнанні – праз інфармацыю, якую перадаюць самі грамадзяне. Кожны падобны выпадак, які становіцца публічным, – гэта ціск на сістэму. Не праз пракуратуру, а праз агалоску.
Мілітарызацыя «знізу»: трэнд апошніх гадоў
Любая дыктатура рана ці позна прыходзіць да ідэі мілітарызацыі грамадства. Тое, што адбываецца ў магілёўскім медыцынскім каледжы, – частка агульнай карціны.
У беларускіх навучальных установах апошніх гадоў узмацнілася ваенна-патрыятычная складовая: супрацоўнікі спецслужбаў на пасадах па ваенна-патрыятычным выхаванні ў школах, пашыраная праграма дапрызыўнай падрыхтоўкі, абноўлены жорсткі закон аб воінскім абавязку. Рэжым Лукашэнкі паслядоўна ўбудоўвае ваенную тэму ў адукацыю.
Але адна справа – сістэмныя змены праз законы і афіцыйныя праграмы. І зусім іншая – калі асобныя навучальныя ўстановы ўводзяць «ваенную падрыхтоўку» самавольна, не абапіраючыся ні на які нарматыўны акт, у вячэрні час, для ўсіх запар – уключаючы тых, каго гэта наогул не датычыцца. Гэта не дзяржаўная палітыка. Гэта – самадзейнасць з прэтэнзіяй на дзяржаўны аўтарытэт.
Калі вы вучыцеся ў гэтай або іншай навучальнай установе Беларусі і сутыкаліся з падобным – напішыце нам. Мы не называем крыніцы. Кожная такая гісторыя важная.
І карыстайцеся нарматыўнай базай: Закон РБ № 1914-XII «Аб воінскім абавязку і воінскай службе» (са зменамі паводле Закона № 363-З ад 03.04.2024); Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адукацыі № 243-З; Пастанова Міністэрства адукацыі РБ № 97 ад 30.07.2024.
Фота ілюстрацыйнага характару з адкрытых крыніц.