Category: Магілёўцы ў эміграцыі

Гісторыі магілёўцаў, якія жывуць за мяжой. Як яны ўладкаваліся, чым займаюцца і ці плануюць вярнуцца на радзіму.

Магілёвец, які напісаў гімн Амерыкі

Навіна ад

Хлопчык з Магілёўскай губерні стаў аўтарам песні «God Bless America» – неафіцыйнага гімна ЗША. Яго ведаюць як Ірвінга Берліна. Але пры нараджэнні яго звалі Ізраіль Бейлін.

Магілёў да гэтага часу не ўвекавечыў памяць свайго знакамітага ўраджэнца Берліна афіцыйна. Між тым гарады па ўсім свеце змагаюцца за права называцца яго Радзімай. Прычым Магілёўшчына мае на гэта найбольшыя падставы.

Магілёў ці не – пытанне адкрытае

Біяграфія Берліна пачынаецца з загадкі, якая не вырашана і па сённяшні час. У сваіх інтэрв’ю 1930-1940 гадоў Берлін распавядаў, што з’явіўся на свет у Магілёве.
Шэраг крыніц указвае на Талачын – тады гэта быў Аршанскі павет Магілёўскай губерні. Бацька Ізраіля, Майсей Бейлін, быў кантарам мясцовай сінагогі.
Заблытаў сітуацыю сам кампазітар: калі Стывен Спілберг у 1980-х гадах задумаў здымаць фільм пра Берліна і сустракаўся з ім з гэтай нагоды, той распавёў, што на самай справе родам з Табольска.
Цюменскія сайты неадкладна запісалі яго ў свае землякі. Магілёўская версія, зрэшты, устойлівая: сам Берлін прытрымліваўся яе большую частку жыцця.
І гэта дае Магілёўшчыне поўнае права лічыць яго сваім.
Так ці інакш, карані сям’і Бейліных – у Магілёўскай губерні. Тут нарадзіліся яго бацькі, тут прайшлі першыя гады будучага кампазітара. Магілёў тады быў адным з найбуйнейшых гарадоў рысы аселасці – прасторы, за межы якой яўрэям Расійскай імперыі выязджаць не дазвалялася. Яўрэйскае жыццё кіпела тут на працягу стагоддзяў: сінагогі, рамесныя кварталы, гандлёвыя рады.
Сям’я кантара Бейліна была часткай гэтага свету – сціплай, але жывой яго часцінкай.
Магілёў даў Амерыцы не толькі Ірвінга Берліна. З беларускіх губерняў выйшлі дзясяткі людзей, якія пакінулі след у сусветнай культуры і навуцы. Але Берлін – выпадак асаблівы: хлопчык, які з’ехаў пяцігадовым, не ведаў англійскай мовы, без адукацыі і сродкаў, здолеў стаць голасам цэлай нацыі. Голасам, які гучыць да гэтага часу.

З Магілёва – у Ніжні Іст-Сайд

14 верасня 1893 года сям’я прыбыла ў Нью-Ёрк. Бейліны пасяліліся на Манхэтэне, у раёне Ніжняга Іст-Сайда, у паўпадвальнай кватэры без вокнаў, з халоднай вадой. Тыповы лёс яўрэйскай сям’і з рысы аселасці – такіх у гэтым квартале былі тысячы.
Неўзабаве памёр бацька. Ізраіль пайшоў працаваць:

  • разносіў газеты;
  • спяваў на вуліцах за грошы;
  • працаваў спяваючым афіцыянтам у кавярні.

Па замове гаспадара кавярні ён напісаў сваю першую песню – «Мэры з сонечнай Італіі». Берліну заплацілі за яе 37 цэнтаў. Ён так і не навучыўся чытаць і пісаць ноты, у школе скончыў толькі два класы – але гэта не перашкодзіла яму стаць самым вядомым песенным кампазітарам у гісторыі Амерыкі.

Як Бейлін стаў Берлінам

У 1907 годзе Ірвінг звярнуўся ў друкарню для друку сваёй песні. Наборшчык дапусціў памылку: замест Бейлін напісаў Берлін. Так і прыжылася прозвішча-псеўданім. Адкуль узялося імя Ірвінг замест Ізраіля – гісторыя маўчыць.
Кара’ера Берліна – гэта ланцужок хітоў, расцягнуты на паўстагоддзя:

  • 1911 – «Alexander’s Ragtime Band» – першы сусветны хіт, які перавярнуў папулярную музыку;
  • 1917 – «God Bless America» – песня, якая стала неафіцыйным гімнам ЗША;
  • 1926 – «Blue Skies» – адна з самых выканальных песень XX стагоддзя;
  • 1942 – «White Christmas» у выкананні Бінга Кросбі – самая прадаваная пласцінка ў гісторыі.

За сваё жыццё ён напісаў больш за 900 песень, 19 мюзіклаў і музыку да 18 кінафільмаў. Амерыканскі кампазітар-песеннік Джэром Керн лічыў: «Гаварыць пра месца Ірвінга Берліна ў гісторыі амерыканскай музыкі немагчыма, бо ён сам – гэта гісторыя».

Развітальны акорд

Берлін памёр у сне 22 верасня 1989 года. Яму быў 101 год. На пахавальнай цырымоніі ў Бостане прэзідэнт Джордж Буш-старэйшы ўзначаліў жалобную калону, якая спявала «God Bless America», а затым выступіў з прамовай, у якой назваў Берліна «легендарным чалавекам, чые словы і музыка будуць дапамагаць разуменню гісторыі нашага народа».
Хлопчык з Магілёўскай губерні, які не ўмеў чытаць ноты і скончыў два класы школы, быў удастоены прэзідэнцкага пахавання. Уся Амерыка спявала яго песню.

Фота з адкрытых крыніц

Навошта пану расол?

Навіна ад

Забаўны выпадак з магілёўцам у Польшчы. Як мне ў бары падавалі расол.

Бар у Польшчы – гэта не тое месца, дзе п’юць. Гэта сталоўка. Самая звычайная сталоўка, часта танная і смачная. Палякі ходзяць туды абедаць – рабочыя, студэнты, пенсіянеры. Чарга, касір, паднос, пластыкавыя крэслы.

Зайшоў неяк з сябрам паабедаць. Стаў у чаргу, дайшоў да касы, сяк-так па-польску заказаў: суп, другое, кампот. Заплаціў. Адышоў з падносам. Ужо амаль сеў.

І тут дзяўчына з касы крычыць услед:

– Пан! Пан не ўзяў расол!

Я спыняюся. Гляджу на яе. Мы з сябрам учора сапраўды выпівалі. Адкуль ёй ведаць? Пры чым тут каса? Адкуль у іх расол? І чаму яна пра гэта кажа ўголас, на ўсю залу?

Стаю. Маўчу. Сябар глядзіць на мяне. Я гляджу на дзяўчыну.

Яна працягвае талерку з супам.

Расол – гэта курыны булён па-польску. Rosół. Суп, які я заказаў і забыўся забраць на раздачы. Уся зала, здаецца, усё зразумела. Я – не. Прынамсі не адразу.

Вось так працуе польская мова для тых, хто прыехаў з усходу Беларусі. Чуеш знаёмае слова – і мозг адразу знаходзіць яму тлумачэнне. Толькі тлумачэнне гэта цалкам няправільнае.

З таго часу расол – мой любімы суп. І слова, якое я ўжо дакладна не забуду.

Ёсць свая гісторыя з эміграцыі? Пішыце на [email protected]. Імя не публікуем.

Фота ілюстрацыйнага характару з адкрытых крыніц.

Магілёвец на вуліцы Пагоднай: што рабіць у Беластоку беспрацоўнаму

Навіна ад

У Беластоку дапамога беспрацоўным падзелена паміж двума ўпраўленнямі на адной вуліцы, але грошы на бізнес даюць толькі тым, у каго няма даходу.

У Беластоку слова «ужонд» хутка становіцца зразумелым без перакладу. Так называюць упраўленне. Для эмігранта гэта не тэрмін, а частка паўсядзённага жыцця. Магілёвец Рыгор С. (імя зменена) – палітычны эмігрант пад міжнароднай абаронай – распавёў, як уладкавана сістэма дапамогі беспрацоўным і чаму яна падыходзіць не ўсім.

Вуліца Пагодная ў гэтым сэнсе ключавая кропка. Тут знаходзяцца два ўпраўленні працы: ваяводскае і раённае ўпраўленні.

Абласны і раённы ўзроўні

Яны стаяць амаль насупраць адзін аднаго, але выконваюць розныя функцыі. Знешне гэта выглядае як адно месца, на практыцы гэта два розныя этапы.

Ваяводскае ўпраўленне займаецца падрыхтоўкай. Тут не прымаюць рашэнняў пра грошы. Тут тлумачаць, якія ёсць варыянты, куды можна пайсці вучыцца, як змяніць прафесію. Тут жа дапамагаюць скласці бізнес-план. У пэўных выпадках без яго далей рухацца немагчыма.

Раённае ўпраўленне – гэта ўжо пра рашэнні. Менавіта сюды чалавек прыходзіць, каб:

  • зарэгістравацца як беспрацоўны;
  • аформіць дапамогу;
  • падаць заяўку на фінансаванне бізнесу.

Тут правяраюць дакументы і вырашаюць, ці ёсць у чалавека доступ да сістэмы.

Галоўнае ўсё ж статус

Паводле слоў Рыгора, спачатку ўсё выглядае абнадзейліва. Ёсць навучанне, ёсць кансультацыі, ёсць праграмы падтрымкі. Узнікае адчуванне, што сістэма адкрытая і зразумелая. Але даволі хутка становіцца ясна, што ўсё ўпіраецца ў статус.

Статус беспрацоўнага – гэта ключ. Без яго сістэма фактычна не працуе.

Калі чалавек атрымлівае гэты статус, ён можа разлічваць на базавую падтрымку. У першую чаргу гэта дапамога па беспрацоўі.

Зараз гэта каля 1720 злотых у першыя тры месяцы і каля 1350 далей.

Але для многіх важней магчымасць адкрыць сваю справу. У Беластоку для гэтага ёсць датацыі і льготныя крэдыты. У апошніх наборах датацыя на адкрыццё бізнесу складала прыкладна 42 000 – 50 000 злотых. Таксама даступна льготная пазыка на большую суму пад нізкі працэнт.

Каб атрымаць гэтыя грошы, трэба прайсці некалькі этапаў:

  • спачатку навучанне;
  • затым бізнес-план;
  • пасля гэтага заяўка.

І нават пасля адабрэння грошы не становяцца свабоднымі. Іх можна выкарыстоўваць толькі на канкрэтныя мэты:

  • рамонт памяшкання;
  • набыццё абсталявання;
  • запуск дзейнасці.

На арэнду траціць нельга. Гэта важнае абмежаванне, бо менавіта арэнда часта становіцца галоўным выдаткам на старце.

Ёсць і патрабаванне весці дзейнасць не менш за год. Гэта ўмова кантралюецца і з’яўляецца абавязковай.

Пры гэтым стаўленне да прадпрымальнікаў у Польшчы, паводле слоў Рыгора, прыкметна адрозніваецца ад звыкла-горкага беларускага досведу. Адкрыццё сваёй справы ўспрымаецца як нармальны і паважаны крок. Гэта частка эканамічнай логікі, а не выключэнне. Але менавіта тут узнікае супярэчнасць.

Рыгор працуе як фрылансер. У яго ёсць даход. Нестабільны, без гарантый, але ён ёсць. І гэтага аказалася дастаткова, каб польская сістэма перастала лічыць яго беспрацоўным.

Фармальна зарэгістравацца можна. Але доступ да ключавых інструментаў падтрымкі для яго закрыты.

«Мне проста сказалі: калі ёсць даход, значыць ты не ўваходзіш у гэтую катэгорыю», кажа ён.

Магчымасці і доступ да іх

З пункту гледжання сістэмы гэта лагічна. Падтрымка накіравана на тых, у каго няма працы ўвогуле. Але ў рэальным жыцці сітуацыя складаней. Фрыланс не дае стабільнасці і залежыць ад мноства фактараў.

Тым не менш сістэма працуе па фармальных прыкметах. У выніку ўзнікае сітуацыя, калі чалавек ужо не беспрацоўны, але яшчэ і не стабільна працуючы. І менавіта ў гэтай зоне падтрымка практычна адсутнічае.

Гісторыя Рыгора паказвае, што польская сістэма выбудавана лагічна і паслядоўна. Спачатку інфармацыя і навучанне, потым статус, і толькі пасля гэтага грошы. Гэта зразумелая мадэль, але ў ёй амаль няма прамежкавых станаў.

Для эмігранта гэта азначае простую рэч. Перш чым разлічваць на дапамогу, трэба зразумець, як менавіта цябе бачыць сістэма. 

На вуліцы Пагоднай у Беластоку гэта становіцца зразумела вельмі хутка. У адным упраўленні табе распавядуць пра магчымасці. У другім скажуць, ці ёсць у цябе да іх доступ.

Фота з адкрытых крыніц.

Вы там пацішэй, я ўсё ж генерал. Гісторыя магілёўца Барыса Казановіча

Навіна ад

Лёс выпускніка магілёўскай гімназіі Барыса Ільіча Казановіча, які памёр у эміграцыі – яскравы прыклад таго, як захапіўшыя ўладу бандыты пазбаўляюцца ад сумленных і прынцыповых людзей.

Імя магілёўца Барыса Ільіча Казановіча вядома перш за ўсё даследчыкам грамадзянскай вайны, аднак яго біяграфія выходзіць далёка за межы ваеннай службы.

Казановіч паходзіў са старога гарадскога роду і апынуўся сярод тых, чый лёс вызначылі рэвалюцыя і наступная эміграцыя. 

Яго жыццёвы шлях дазваляе ўбачыць, як буйныя гістарычныя падзеі змянялі лёсы канкрэтных людзей.

Барыс Казановіч нарадзіўся ў Магілёве ў 1871 годзе ў сям’і патомных дваран Магілёўскай губерні.

Яго род меў глыбокія карані і не раз удзельнічаў у вырашэнні лёсу горада. Сярод продкаў Барыса Ільіча згадваецца магілёўскі войт Пётр Казановіч, звязаны з падзеямі XVII стагоддзя і паўстаннем 1661 года.

Бліскучы афіцэр

Магілёў канца XIX стагоддзя быў буйным губернскім цэнтрам, дзе фарміравалася мясцовая эліта, і менавіта ў гэтым асяроддзі вырас Казановіч.

Ён атрымаў класічную адукацыю, скончыў Магілёўскую гімназію і выбраў ваенную кар’еру.

У 1892 годзе Казановіч скончыў Маскоўскае пяхотнае юнкерскае вучылішча і накіраваўся ў Туркестан.

Служба ў Сярэдняй Азіі аказалася для падпаручніка Барыса Казановіча важным этапам – у Кашгары ён пазнаёміўся з будучым генералам Лаўрам Карнілавым, які пасля стане адной з ключавых фігур Белага руху.

У 1899 годзе Казановіч скончыў Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба, быў выраблены ў штабс-капітаны “за выдатныя поспехі ў навуках” і прылічаны да Генеральнага штаба.

Такім чынам ужо да пачатку XX стагоддзя наш зямляк уваходзіў у лік найбольш падрыхтаваных афіцэраў імперыі.

Войны імперыі

Барыс Казановіч прымаў удзел у руска-японскай вайне, дзе быў узнагароджаны шэрагам ордэнаў за баявыя адрозненні. У 1905 годзе ён атрымаў званне падпалкоўніка і працягнуў службу ў штабах розных ваенных акругаў.

У 1909 годзе ён быў выраблены ў палкоўнікі, а ў 1912 годзе прызначаны начальнікам штаба пяхотнай дывізіі. Ужо праз год ён узначаліў штаб дывізіі, з якой уступіў у Першую сусветную вайну.

У жніўні 1914 года Барыс Казановіч быў узнагароджаны Георгіеўскай зброяй. У 1916 годзе яго вырабілі ў генерал-маёры, а ў 1917 годзе прызначылі камандуючым 6-й Сібірскай стралковай дывізіяй.

Адзін з лідараў Белага руху

Пасля падзей 1917 года Казановіч апынуўся сярод тых, хто па цалкам зразумелых прычынах не прыняў бальшавіцкую ўладу.

У снежні 1917 года Барыс Ільіч уступіў у Добраахвотніцкую армію. Ён удзельнічаў у Першым Кубанскім паходзе – адным з ключавых і найбольш цяжкіх эпізодаў грамадзянскай вайны. Падчас баёў пад Екацярынодарам Казановіч быў цяжка паранены.

Адным з найбольш незвычайных эпізодаў яго біяграфіі стала паездка ў Маскву ў 1918 годзе. Ён быў накіраваны туды з місіяй, звязанай з фінансаваннем Добраахвотніцкай арміі. Тады горад ужо знаходзіўся пад кантролем бальшавікоў.

Пазней Казановіч апісаў гэты эпізод у сваіх успамінах ” Поездка из Добровольческой армии в Красную Москву”. 

Гэты тэкст лічыцца важнай крыніцай па гісторыі ранняга перыяду грамадзянскай вайны і неаднаразова цытуецца даследчыкамі.

У кантэксце Белага руху фігура Казановіча ўпісваецца ў больш шырокае кола афіцэраў, якія апынуліся ў Добраахвотніцкай арміі ў першыя месяцы яе існавання. У яе ўваходзілі кадравыя афіцэры, якія прайшлі Першую сусветную вайну, для якіх удзел у Белым руху быў працягам службы.

За час супрацьстаяння з бальшавікамі Барыс Казановіч:

  • камандаваў войскамі Закаспійскай вобласці;
  • арганізоўваў эвакуацыю войскаў праз Краснаводск у Дагестан;
  • удзельнічаў у Кубанскім дэсанце арміі Пятра Урангеля.

Пералік баявых узнагарод генерала Казановіча зойме цэлую старонку, аднак пра яго адвагу лепш за ўсё сведчыць адзін выпадак падчас Першага Кубанскага або Ледзянога паходу.

Барысу Ільічу давялося ўдзельнічаць у баях нароўні з салдатамі і наступаць у ланцугах. Аднойчы, не ведаючы, што гэта генерал, яго нават аблаялі за тое, што ён застаўся наперадзе ланцуга. На гэта Казановіч адказаў: вы там пацішэй, я ўсё ж генерал. Пасля гэтага ланцуг выраўняўся па ім.

Казановіч у эміграцыі

Пасля паражэння Белага руху Казановіч апынуўся ў эміграцыі. Як і многія афіцэры і прадстаўнікі старой эліты, ён не мог вярнуцца на радзіму.

Барыс Ільіч пасяліўся ў Югаславіі – спачатку ў Мурска-Собоце, затым у Бялградзе і Панчава.

У гэтай краіне сфарміравалася значная эмігранцкая супольнасць, у якую ўваходзілі былыя ваенныя і прадстаўнікі інтэлігенцыі.

У эміграцыі Казановіч працягваў падтрымліваць сувязі з іншымі ўдзельнікамі Белага руху, узначальваў Саюз удзельнікаў Першага Кубанскага паходу і Таварыства афіцэраў Генеральнага штаба ў Югаславіі.

У 1931 годзе ён быў абраны старшынёй Таварыства вывучэння грамадзянскай вайны. Барыс Ільіч памёр у 1943 годзе ў Панчава і быў пахаваны на Новых могілках у Бялградзе.

У яго быў сын Міхаіл Барысавіч Казановіч, які памёр у 1996 годзе, і дачка. Нашчадкі генерала засталіся жыць за мяжой.

Біяграфія Казановіча паказвае лёс цэлага пакалення, якое прайшло праз войны, рэвалюцыю і выгнанне. Ураджэнец Магілёва, ён стаў удзельнікам ключавых падзей XX стагоддзя і стаў яшчэ адной падставай для магілёўцаў ганарыцца сваім горадам.

Фота з адкрытых крыніц

 

 

 

Герой дома – грузчык у Польшчы. Або таксіст

Навіна ад

Ёсць адна распаўсюджаная памылка, пра якую чамусьці не прынята гаварыць уголас. Многія беларусы едуць у Польшчу з адчуваннем, што іх там чакаюць. Што ўдзел у пратэстах, тэрмін у магілёўскім СІЗА, крымінальная справа за рэпост – усё гэта будзе ацэнена і ўзнагароджана. Што польская дзяржава адкрые дзверы і скажа: мы ведаем, што вы перажылі, мы вам дапаможам.

Збольшага гэта праўда. Але толькі збольшага. Так, ёсць міжнародная абарона – і гэта рэальная і важная рэч. Так, ёсць інтэграцыйная праграма IPI з выплатамі на першы год.

Не пенсія, не зарплата

Так, польская дзяржава ставіцца да беларусаў з разуменнем і спачуваннем. Гэта не пустыя словы.

Ёсць і іншае. Беларускія арганізацыі, фонды, зборы. BySol і іншыя структуры дапамагаюць тым, хто пацярпеў ад рэпрэсій – былым палітвязням, журналістам, актывістам. Але гэта разавыя выплаты. Гэта не пенсія і не зарплата. Гэта дапамога на старце, а не на ўсё жыццё.

Польская дзяржава не плаціць беларусам за тое, што яны змагаліся з Лукашэнкам. Гэта не цынізм – гэта проста рэальнасць. Польшча прыняла сотні тысяч людзей. У яе няма рэсурсаў утрымліваць усіх, хто ўдзельнічаў у пратэстах. Ды і задача ў дзяржавы іншая – дапамагчы чалавеку інтэгравацца, а не кампенсаваць яму тое, што адбылося на Радзіме.

Пачынаць з нуля

Цяпер пра другую памылку – пра прафесію. Возьмем не грузчыка – возьмем вядомага пісьменніка. Магілёўца. Чалавека з імем. Кнігі перакладзены, публікацыі ў сур’ёзных выданнях, старонка ў энцыклапедыі. Вядомасць не толькі на постсавецкай прасторы – шырэй. Такі чалавек таксама з’ехаў. Таксама апынуўся ў Польшчы.

І што? Польскі чытач яго не ведае, хаця адна кніга выдавалася і ў Польшчы. Усе рэгаліі, усе публікацыі, усе інтэрв’ю – засталіся там, у іншым жыцці. У Польшчы ён пачынае з нуля. Як усе.

Гэта не значыць, што ўсё страчана. Можна перакваліфікавацца – але застацца ў сваёй нішы. Пісьменнік можа стаць копірайтарам. Журналіст – кантэнт-менеджарам. Рэдактар – карэктарам для рускамоўных выданняў дыяспары. Навыкі нікуды не зніклі – змяніўся рынак, на якім іх можна прымяніць.

Ёсць перавага

І тут ёсць адна рэальная перавага Польшчы: тут няма праблем з атрыманнем аплаты з любой кропкі свету.

Еўрапейскі банкаўскі рахунак, нармальныя пераводы, ніякіх санкцыйных абмежаванняў. Фрылансер, копірайтар, распрацоўшчык, дызайнер – працаваць можна на ўвесь свет і атрымліваць грошы без праблем.

Калі ў Магілёве ты быў грузчыкам – у Польшчы ты таксама пачнеш з фізічнай працы. Калі быў бухгалтарам – дыплом трэба пацвярджаць, мову трэба вучыць. Польшча не размяркоўвае пасады паводле заслуг перад беларускай дэмакратыяй. Тут працуе рынак працы. Звычайны, без скідак на баявую біяграфію.

Гэта гучыць жорстка. Але лепш ведаць пра гэта да ад’езду, чым сутыкнуцца з гэтым па прыездзе.

Тыя, хто прыязджае з рэалістычнымі чаканнямі, уладкоўваюцца хутчэй. Яны не трацяць час на крыўды і расчараванні. Яны адразу ідуць шукаць працу, вучыць мову, разбірацца ў сістэме. Праз год-два многія з іх ужо стаяць на нагах.

Тыя, хто чакае асаблівага стаўлення за асаблівыя заслугі, чакаюць доўга. І часта дарэмна.

Польшча дае шанец. Добры шанец. Але рэалізаваць яго трэба самому.

Вы магілёвец і ў вас ёсць свая гісторыя з эміграцыі? Пішыце на [email protected]. Мы раскажам пра вас на ўмовах ананімнасці.

Магілёўцы ў эміграцыі: тры лёсы, тры светы – ад Нью-Ёрка да Гаваяў

Навіна ад

Лёсы магілёўцаў, якія сталі знакамітасцямі далёка за межамі Беларусі.
Гісторыя Магілёва – гэта не толькі лакальная памяць, але і біяграфіі людзей, якія з’ехалі і рэалізаваліся далёка за межамі роднага горада і сваёй краіны.
У канцы XIX – пачатку XX стагоддзя Магілёў стаў пачатковой кропкай для многіх, хто шукаў магчымасці, свабоду або проста шанец на новае жыццё. Сярод іх – музыкант Мадэст Альтшулер, рэлігійны лідар Джозеф Лукштэйн і рэвалюцыянер Мікалай Судзілоўскі. Іх лёсы склаліся па-рознаму, але аб’ядноўвае адно: сапраўдны маштаб іх жыцця выявіўся менавіта ў эміграцыі.

Мадэст Альтшулер: музыка, якая з’ехала ў Амерыку

Мадэст Альтшулер нарадзіўся ў Магілёве ў 1873 годзе ў яўрэйскай сям’і. Як і многія таленавітыя маладыя людзі таго часу, ён рана зразумеў: для развіцця ў музыцы патрэбны іншыя цэнтры – буйныя гарады, сцэны, аўдыторыі. Ужо ў юнацтве ён пакінуў родны горад, а ў 1893 годзе эміграваў у ЗША.
Менавіта Амерыка стала для яго прасторай рэалізацыі. У Нью-Ёрку Альтшулер зрабіў тое, што наўрад ці было б магчыма ў Магілёве – ён стварыў Russian Symphony Orchestra Society – аркестр, які стаў важным правадніком усходнееўрапейскай музыкі на Захадзе.
Гэта быў не проста калектыў, а культурны мост. Праз яго амерыканская публіка ўпершыню знаёмілася з творамі кампазітараў Усходняй Еўропы. Альтшулер дырыжыраваў канцэртамі ў Carnegie Hall – адной з галоўных сцэн свету. Менавіта там прагучалі творы, якія пазней сталі класікай.
Асаблівае месца ў яго біяграфіі займае супрацоўніцтва з Сяргеем Пракоф’евым. Альтшулер быў адным з тых, хто дапамагаў прасоўваць яго музыку ў ЗША. Гэта ўжо ўзровень не проста эмігранта, а фігуры, якая ўплывае на міжнародны культурны працэс.
Важна і тое, што Альтшулер не растварыўся ў новым асяроддзі. Ён заставаўся носьбітам культурнай традыцыі, якую прывёз з сабой. Яго дзейнасць – прыклад таго, як эміграцыя можа не толькі змяніць лёс чалавека, але і паўплываць на культурны абмен паміж краінамі.

Мадэст Альтшулер

Джозеф Лукштэйн: ад Магілёва да духоўнага лідарства ў ЗША

Джозеф Лукштэйн нарадзіўся ў Магілёве ў 1902 годзе. Яго дзяцінства прыйшлося на час перамен і нестабільнасці, і ўжо ў 1908 годзе яго сям’я эмігравала ў Злучаныя Штаты. Гэта была тыповая гісторыя для многіх яўрэйскіх сем’яў таго часу – пошук бяспекі і будучыні за акіянам.
Аднак шлях Лукштэйна – гэта не проста адаптацыя ў эміграцыі, а імклівы рост.
Ён атрымаў адукацыю ў ЗША і хутка стаў прыкметнай фігурай у рэлігійным жыцці амерыканскага яўрэйства. У далейшым ён узначаліў адну з найбуйнейшых артадаксальных абшчын Нью-Ёрка.
Але яго ўплыў не абмяжоўваўся адной абшчынай. Лукштэйн стаў адным з ключавых лідараў артадаксальнага іўдаізму ў ЗША. Ён удзельнічаў у фарміраванні адукацыйных і рэлігійных інстытутаў, а таксама актыўна падтрымліваў развіццё яўрэйскай адукацыі.
Асобна варта адзначыць яго сувязь з Ізраілем. Лукштэйн быў прэзідэнтам універсітэта Бар-Ілан – аднаго з найважнейшых рэлігійных універсітэтаў краіны. Гэта ўжо ўзровень міжнароднага ўплыву: чалавек, народжаны ў Магілёве, удзельнічаў у фарміраванні інтэлектуальнага і духоўнага асяроддзя адразу ў некалькіх краінах.
Яго біяграфія – гэта прыклад класічнай эмігранцкай гісторыі, дзе поспех дасягаецца праз адукацыю і лідарства. У адрозненне ад Альтшулера, ён не працаваў з мастацтвам, але яго ўклад у грамадскае і рэлігійнае жыццё аказаўся не менш значным.

Джозэф Лукштэйн
Джозэф Лукштэйн – у цэнтры, з трыма палосамі на рукаве

 

Мікалай Судзілоўскі: рэвалюцыянер, урач і прэзідэнт сената

Калі лёсы Альтшулера і Лукштэйна можна назваць лагічнымі і паслядоўнымі, то біяграфія Мікалая Судзілоўскага – гэта амаль прыгодніцкі раман.
Ён нарадзіўся ў Магілёве ў 1850 годзе. З юнацтва быў уцягнуты ў рэвалюцыйны рух, што ў выніку прымусіла яго пакінуць Расійскую імперыю. Яго эміграцыя была палітычнай – вымушанай, але менавіта яна вызначыла ўсё яго далейшае жыццё.
Судзілоўскі жыў у розных краінах Еўропы, затым перабраўся ў ЗША, а пазней – на Гаваі. Там яго лёс зрабіў нечаканы паварот: ён стаў урачом, грамадскім дзеячам і, у выніку, першым прэзідэнтам сената Гаваяў.
Гэта ўнікальны выпадак: чалавек, народжаны ў Магілёве, апынуўся ў цэнтры палітычнага жыцця рэгіёна, які сам перажываў складаныя трансфармацыі. Судзілоўскі актыўна выступаў за правы мясцовага насельніцтва і ўдзельнічаў у грамадскіх працэсах, якія мелі значэнне для будучыні Гаваяў.
Пры гэтым ён не страціў сваёй рэвалюцыйнай энергіі. Яго дзейнасць спалучала медыцыну, палітыку і ідэалогію. Гэта было жыццё на стыку розных светаў – еўрапейскага, амерыканскага і ціхаакіянскага.
Судзілоўскі – прыклад таго, як эміграцыя можа цалкам змяніць траекторыю жыцця. З звычайнага горада – у глабальную палітычную гісторыю.

Судзілоўскі

Агульная лінія: Магілёў як кропка старту

Гісторыі гэтых трох людзей розныя па маштабе, сферы дзейнасці і асабістых абставінах. Але ў іх ёсць агульная логіка.

Магілёў у канцы XIX стагоддзя, пачатку XX стагоддзя не мог даць тых магчымасцяў, якія адкрываліся ў Нью-Ёрку, Еўропе або нават на Гаваях. Таму для многіх таленавітых і амбіцыйных людзей адзіным шляхам станавіўся ад’езд.
Альтшулер знайшоў сябе ў музыцы і стаў пасярэднікам паміж культурамі. Лукштэйн – у рэлігійнай і адукацыйнай сферы, сфарміраваўшы ўплыў на міжнародным узроўні. Судзілоўскі – у палітыцы і грамадскім жыцці, прайшоўшы шлях, які цяжка было б уявіць без эміграцыі.
Менавіта за межамі роднага горада яны сталі тымі, кім мы іх ведаем сёння.

Памяць без прысутнасці

Ні адзін з гэтых людзей не звязаны з Магілёвам у сваім сталым жыцці. Іх кар’еры, дасягненні і ўплыў фарміраваліся далёка ад горада, дзе яны з’явіліся на свет..
Але гэта не робіць іх менш «магілёўскімі». Хутчэй наадварот – падкрэслівае, наколькі шырокай можа быць геаграфія адной біяграфіі.
Рубрыка «Магілёўцы ў эміграцыі» – гэта не толькі пра ад’езд, пра расстанне з Радзімай. Гэта пра маштаб. Пра тое, як людзі, якія пачалі шлях у адным месцы, становяцца часткай гісторыі зусім іншых краін.
І ў гэтым сэнсе Альтшулер, Лукштэйн і Судзілоўскі – тры розныя, але вельмі дакладныя адказы на пытанне: што можа адбыцца з магілёўцамі, калі яны з’язджаюць.

Ёсць што сказаць пра жыццё магілёўцаў у эміграцыі? Прапануйце свае гісторыі пра знакамітых ураджэнцаў Магілёва і Магілёўскай вобласці. Пішыце на [email protected]. Мы з задавальненнем іх апублікуем.

Фота з адкрытых крыніц.

“У Марціна дужы піс” – як магілёвец польскую мову вучыў

Навіна ад

Польская мова – складаная. Гэта не абмяркоўваецца. Сем склонаў, мяккія зычныя, націск, які заўсёды падае на перадпошні склад – і ты ўсё роўна ўвесь час ставіш яго не там. Курсаў у Беластоку шмат. Муніцыпальных, прыватных, пры касцёле, анлайн. Выбар ёсць.

Але вось што я заўважыў. Усе гэтыя курсы нібыта прыдуманыя для людзей з Заходняй Беларусі. З Гродна. З Ліды. З Ваўкавыска. У тых людзей тут жылі бабулі. Унукі прыязджалі да іх на лета. Чулі польскую мову з дзяцінства. Амаль у кожнага – польскія карані, польскае прозвішча ў родзе, касцёл у суседняй вёсцы. Калі такі чалавек прыходзіць на курсы, ён не вучыць мову з нуля. Ён успамінае.

Магілёўская вобласць – іншая. Усходняя Беларусь. Пра Польшчу мы ведалі толькі па падручніках гісторыі і туманных легендах пра нейкіх паноў. Ні бабуль у Кракаве, ні дзядзькоў у Гданьску. Ніякіх базавых ведаў – ні слова, ні інтанацыі, ні адчування мовы.

Калі я прыйшоў на курсы, мне здавалася, што палова групы проста паўтарае тое, што ўжо дзесьці чула. А я вучыў кожнае слова так, нібыта з Марса прыляцеў.

Цяпер пра выёнткі. Гэта польскае слова азначае «выключэнні» – і іх у польскай больш, чым правілаў. Вывучыў правіла – задаволены. Потым даведваешся, што ў яго восем выключэнняў. Вывучыў выключэнні – аказваецца, у некаторых з іх таксама ёсць выключэнні. І так па крузе.

Асобная гісторыя – калі выкладчык тлумачыць правіла па-польску. Для пачаткоўцаў гэта сапраўдны шок. Сядзіш і спачатку спрабуеш зразумець, пра што наогул гаворка – што гэта за словы, дзе дзеяслоў, дзе дзейнік. І толькі калі больш-менш разабраўся з тэмай тлумачэння – пачынаеш спрабаваць зразумець само правіла. Два ўзроўні непаразумення адначасова. Галава ідзе кругам.

Дзеці вучацца лёгка. Мой сусед прывёз сям’ю. Дачка праз паўгода балбатала з мясцовымі як свая. Дарослым – цяжэй. Галава ўжо не тая. Або проста занадта шмат усяго іншага ў галаве – праца, дакументы, трывога.

Быў у нас на курсе адзін момант, які я запомніў надоўга. Выкладчыца напісала на дошцы фразу: «У Марціна дужы піс (U Marcina duży pies)». Я прачытаў і засмяяўся. Пакуль нехта не растлумачыў, што «pies» па-польску – гэта проста «пёс». Сабака. І фраза азначае ўсяго толькі «у Марціна вялікі сабака». Вось так працуе польская мова для тых, хто прыйшоў з рускай. Беларускамоўным крыху прасцей – у польскай поўна знаёмых слоў.

Кажуць, мова вывучваецца за два месяцы, калі знайсці польскую дзяўчыну. Жарт. Але ў кожным жарце ёсць праўда – мова жыве ў жывых зносінах, а не ў падручніку.

Добра тым, хто працуе з палякамі. Восем гадзін у польскамоўным асяроддзі – і прагрэс ідзе сам сабой. А калі працуеш у беларускім калектыве, жывеш у кватэры з беларусамі, размаўляеш у беларускім чаце – можна пражыць у Беластоку год і так і не пачаць размаўляць.

Я не ведаю, што з гэтым рабіць. Курсы – гэта добра, але гэтага мала. Патрэбна польскае кола зносін. А яго трэба шукаць спецыяльна і мэтанакіравана. Само не з’явіцца.

Гэта маё асабістае назіранне. Магілёўца ў Беластоку.

Ёсць што сказаць пра жыццё ў эміграцыі? Пішыце на [email protected]. Імя не публікуем.

Фота ілюстрацыйнага характару з адкрытых крыніц.

Інтэграцыйная дапамога ў Польшчы: як я спазніўся

Навіна ад

Гісторыя магілёўца, які ледзь не страціў інтэграцыйную выплату з-за ўласнай няўважлівасці. Працягваем публікаваць матэрыялы пра жыццё нашых у эміграцыі.

Атрымаць міжнародную абарону ў Польшчы – гэта яшчэ не фініш. Пасля станоўчага рашэння пачынаецца новы этап, пра які многія не ведаюць загадзя. Дзяржава прапануе рэальную дапамогу – але толькі тым, хто паспеў падаць заяву своечасова. Або думае, што паспеў.

Што такое інтэграцыйная праграма IPI

Пасля атрымання статусу бежанца або дадатковай абароны беларусы маюць права на індывідуальную праграму інтэграцыі – IPI (Indywidualny Program Integracji). Яна разлічана на 12 месяцаў і ўключае:

  • фінансавыя выплаты ад 950 да 1679 злотых у месяц на чалавека (памер залежыць ад складу сям’і і індывідуальнай сітуацыі);
  • дапамогу ў пошуку працы і перакваліфікацыі;
  • псіхалагічную падтрымку;
  • медыцынскую дапамогу.

Паводле стану на красавік 2024 года больш за 10 000 беларусаў атрымалі міжнародную абарону ў Польшчы. Усе яны фармальна маюць права на гэтую праграму.

Галоўнае правіла: два месяцы

Заяву на ўдзел у праграме IPI трэба падаць на працягу двух месяцаў пасля атрымання рашэння аб міжнароднай абароне. Не пасля атрымання карты побыту – а менавіта пасля рашэння. Гэта розныя рэчы і розныя даты.

Куды ісці: у найбліжэйшы Centrum Pomocy Rodzinie – цэнтр дапамогі сям’і. Гэта раённая ўстанова сацыяльнай дапамогі. Там пішацца заява, пасля чаго ваявода прымае рашэнне аб уключэнні ў праграму.

Гісторыя аднаго магілёўца

Аляксандр Г. расказаў mogilev.media, як ледзь не страціў дапамогу з-за адной блытаніны.

«Я чамусьці вырашыў, што два месяцы пачынаюцца з моманту атрымання карты побыту. Чакаў карту, атрымаў – і адразу пайшоў у Centrum Pomocy Rodzinie. А мне кажуць: вы спазніліся на два дні. Адлік ішоў з даты рашэння, а не карты».

Заяву яму ўсё ж дазволілі напісаць. Ваявода разгледзеў – і дапамогу далі. Рашэння давялося чакаць каля трох месяцаў.

«Пашанцавала. Але гэта быў поўны бардак у галаве – я тады яшчэ не разабраўся ў польскіх працэдурах. Дакументаў шмат, тэрмінаў шмат, усё падобнае і ўсё рознае. Вельмі лёгка пераблытаць» – кажа ён.

Як гэта працуе на практыцы

Пасля падачы заявы супрацоўнікі цэнтра прыходзяць дадому. Гэта не праверка – гэта частка праграмы. Яны глядзяць на ўмовы пражывання, размаўляюць, даюць практычныя парады: куды звярнуцца па медыцынскую дапамогу, як запісаць дзіця ў школу, дзе шукаць працу, якія дакументы патрэбны ў першую чаргу.

Для чалавека, які толькі прыехаў і яшчэ не разумее, як уладкавана польская сістэма, такі візіт – сапраўдная дапамога. Не брашура, не сайт, а жывая размова з чалавекам, які ведае адказы на ўсе гэтыя пытанні.

Колькі грошай і на што хапае

Памер выплат залежыць ад сітуацыі. Адзінокі чалавек можа разлічваць прыкладна на 1500 злотых у месяц. Гучыць нядрэнна – пакуль не падлічыш. З’ём пакоя ў Беластоку – каля 800 злотых. Застаецца 700 на ежу, транспарт, тэлефон і ўсё астатняе.

Праграма IPI – гэта падушка бяспекі, а не паўнавартасны даход. Яна дае час стаць на ногі, але не больш. Працаваць трэба – і пажадана як мага хутчэй. Тыя, хто гэта разумее з першага дня, уладкоўваюцца хутчэй.

Пратэрмінаваў – усё роўна падавай

Прабачэнне ваяводы ў такіх выпадках – гэта не выключэнне з правілаў. Гэта хутчэй правіла. Польская сістэма сацыяльнай дапамогі ўладкаваная так, што чыноўнікі разумеюць: чалавек толькі што атрымаў абарону, ён разгублены, ён разбіраецца ў незнаёмай краіне, ён блытае даты і тэрміны. Гэта нармальна.

Палякі добра разумеюць, наколькі важная такая дапамога менавіта на першым этапе. Першы год у эміграцыі – самы цяжкі. Няма стабільнай працы, няма мовы, няма сувязяў, няма разумення, як уладкавана сістэма. Менавіта для гэтага перыяду праграма IPI і існуе. Менавіта таму ваяводы, як правіла, ідуць насустрач тым, хто спазніўся праз няведанне, а не праз нядбайнасць.

Гэта не значыць, што можна спазняцца на паўгода. Але калі прапусцілі тэрмін на некалькі дзён або нават тыдняў – не апускайце рукі. Ідзіце, тлумачце, пішыце заяву. 

Шанцы атрымаць дапамогу ёсць.

Запомніце тры рэчы

Першае. Адлік двух месяцаў ідзе з даты рашэння аб абароне – не з даты атрымання карты побыту.

Другое. Ісці трэба ў Centrum Pomocy Rodzinie па месцы пражывання.

Трэцяе. Калі тэрмін выйшаў – усё роўна падавайце заяву. Ваявода ў большасці выпадкаў ідзе насустрач.

Калі вы магілёвец у эміграцыі і гатовыя падзяліцца сваім досведам ці эмоцыямі – пішыце на [email protected]. Імя не публікуем.

Фота: mogilev.media

Магілёўцы ў эміграцыі: куды едуць, што шукаюць

Навіна ад

Магілёўцы таксама ўдзельнічаюць у вялікім зыходзе народа з Беларусі, якога так доўга і настойліва дамагаўся Лукашэнка. Што шукаюць па-за межамі “беларускага раю” магілёўцы?

Пасля выбараў 2020 года Беларусь перажывае найбуйнейшы зыход насельніцтва ў сваёй гісторыі. Паводле ацэнак даследчыкаў Цэнтра новых ідэй, краіну пакінулі ад 500 да 600 тысяч чалавек. Нават намеснік міністра ўнутраных спраў Карпенкаў прызнаў лічбу ў 350 тысяч – і гэта з вуснаў чалавека, які не зацікаўлены яе завышаць.

Магілёўская вобласць – прыкладна дзясятая частка насельніцтва Беларусі. Простая арыфметыка дае ад 35 да 60 тысяч магілёўцаў за мяжой. Гэта супастаўна з насельніцтвам Крычава, Асіповіч і Горак разам узятых.

Куды едуць

Галоўны напрамак – Польшча. Да пачатку 2024 года там асела не менш за 130 тысяч беларусаў – у восем разоў больш, чым да 2020 года. Многія жывуць у Варшаве, Беластоку, Гданьску.

Прычым Беласток – асаблівы выпадак: невялікі горад каля мяжы, дзе беларуская мова на вуліцы ўжо даўно нікога не здзіўляе.

Другім па папулярнасці напрамкам стала Літва – каля 63 тысяч чалавек. Германія прыняла 6-8 тысяч беларусаў, Ізраіль – больш за 3,6 тысячы, Грузія – каля 10-11 тысяч. Частка з’ехала ў Расію, хаця дакладных дадзеных няма.

Хто з’язджаў

Першая хваля – 2020-2021 гады: у асноўным актывісты, журналісты, тыя, хто выходзіў на вуліцы і трапіў пад пераслед. Другая – пасля лютага 2022 года: айцішнікі, прадпрымальнікі, маладыя сем’і, якія проста не захацелі жыць у краіне, уцягнутай у вайну на баку агрэсара.

З’ехалі ўрачы, настаўнікі, інжынеры. Людзі, якія будавалі нармальнае жыццё ў Магілёве гадамі. І горад гэта адчувае – апусцелыя кватэры, закрытыя кавярні, знаёмыя твары, якіх больш няма.

Тыя, каго выціснулі

Асобная гісторыя – людзі, якія не планавалі з’язджаць. Журналісты, рэдактары, актывісты, юрысты. Тыя, хто проста рабіў сваю працу гадамі, часам дзесяцігоддзямі. Да 2020 года яны жылі ў Магілёве, плацілі падаткі, вадзілі дзяцей у школу. Потым дзяржава абвясціла іх ворагамі.

Незалежныя выданні адно за адным атрымлівалі статус «экстрэмісцкіх». Гэта азначала: чытаць – ужо злачынства, працаваць там – тым больш. Ператрусы. Допыты ў КДБ. Крымінальныя справы за словы, апублікаваныя год, тры гады або дзесяць гадоў таму. Закону надавалі зваротную сілу. Для такіх людзей эміграцыя была не выбарам – гэта быў спосаб застацца на волі. Сярод іх – і заснавальнікі нашага выдання.

Сёння ў Магілёве не засталося ніводнага незалежнага выдання. Ніводнага. Горад з шматвяковай гісторыяй, з універсітэтамі і заводамі, з дзясяткамі тысяч думаючых людзей – цалкам адрэзаны ад незалежнай журналістыкі. Тыя, хто пісаў пра горад сумленна, пішуць пра яго цяпер з Варшавы, Вільнюса, Беластока.

Свае сярод чужых

У Беластоку магілёўцаў няшмат. Але калі сустракаеш земляка – таго, хто разумее, што такое Дубравенка – гэта асобная радасць. Сустрэнеш чалавека з Бабруйска, Клічава, Асіповічаў – таксама свята. Свой.

Трымаюцца разам. Стэлефаноўваюцца. Дапамагаюць адзін аднаму разабрацца ў польскіх дакументах, знайсці ўрача, уладкаваць дзіця ў школу. Дыяспара – гэта не гучнае слова. Гэта проста людзі, якім ёсць пра што пагаварыць.

Большасць не плануе вяртацца – прынамсі пакуль. Але мара ёсць амаль у кожнага. Простая і канкрэтная: сесці на васьмёрку і даехаць, нарэшце, не да вуліцы Ліпавай, а да праспекта Шміта.

Мы хочам расказваць гэтыя гісторыі. Калі вы магілёвец у эміграцыі і гатовы падзяліцца сваёй – пішыце на [email protected].

Імя і дэталі, якія могуць вас ідэнтыфікаваць, мы не публікуем. Досвед канспірацыі ёсць.

Фота з адкрытых крыніц.

Быхаўчанін супрацоўнічае з тэатрам у Беластоку

Навіна ад

Курсы па сцэнарным майстэрстве ў эмігранцкім тэатры Беластока чытае ўраджэнец Магілёўшчыны.

У эмігранцкім тэатры “Pryehali”, заснаваным у Беластоку гродзенскімі акцёрамі, курсы па напісанні сцэнарыяў чытае быхаўчанін Сяргей Антонаў.

Беласток – тэатральны горад. Там працуюць больш за пяць тэатраў і тэатральных студый. Гродзенскія акцёры, што апынуліся ў вымушанай эміграцыі, заснавалі ў горадзе свой тэатр. 

Кіруе ім рэжысёр і акцёр Аляксандр Енджэеўскі, які да эміграцыі працаваў у Тэатры лялек Гродна і вёў святочныя мерапрыемствы на буйных прадпрыемствах горада.

Для жыхароў Беластока тэатр “Pryehali” паставіў некалькі спектакляў па казках беларускіх і польскіх пісьменнікаў. Гралі ў іх юныя акторы тэатральнай студыі Енджэеўскага – дзеці беларускіх эмігрантаў.

А нядаўна да тэатра далучыўся пісьменнік Сяргей Антонаў. Ён расказвае там пра свой вопыт напісання сцэнараў.

Сяргей – быхаўчанін. Ён сааўтар сагі Дзмітрыя Глухоўскага “Вселенная Метро 2033”.

Антонаў удзельнічаў у напісанні сцэнарыя да новай, чацвёртай камп’ютарнай гульні Metro. Ён таксама пісаў сцэнарыі сваіх містычных трылераў для студыі “ФабулаНова”.

“Ніколі не быў аматарам тэатра, але пабываўшы на спектаклях Енджэеўскага, стаў прыхільнікам творчасці рэжысёра” – кажа Сяргей Антонаў.

Фота: HrodnaLife.