Імя Аляксандра Ясеніна-Вольпіна ведае кожны, хто сур’ёзна цікавіцца гісторыяй савецкага дысыдэнцкага руху.
Матэматык, паэт, філосаф, адзін з бацькоў праваабарончага руху ў СССР, чалавек, які першым вымавіў у публічнай прасторы слова, якое праз дваццаць гадоў узніме на сцяг Гарбачоў. І пры гэтым – наш з вамі зямляк. Сям’я яго маці – родам з Магілёва і Чэрыкава.
Магілёўская радня: Магілёў і Чэрыкаў у адной сям’і
Маці Аляксандра – паэтэса і перакладчыца Надзея Вольпін – нарадзілася ў Магілёве 6 лютага 1900 года.
У нашым горадзе тады жыла інтэлігентная сям’я Вольпіных-Жысліных і склад яе варта пералічыць:
- Дзед – Давід Самуілавіч Вольпін, ураджэнец Магілёва, выпускнік Маскоўскага ўніверсітэта, юрыст, перакладчык манаграфіі Джэймса Фрэзера «Фальклор у Старым Запавеце».
- Бабуля – Ганна Барысаўна Жысліна, нарадзілася ў Чэрыкаве, скончыла Варшаўскую кансерваторыю, выкладала музыку.
- Маці – Надзея Вольпін, паэтэса-імажыніст, грамадзянская жонка Сяргея Ясеніна, перакладала з англійскай, нямецкай, французскай, лаціны – ад Авідзія і Гётэ да Конан Дойла, Уэлса і Голсуорсі.
- Дзядзька – Міхаіл Вольпін, таксама магілёвец, драматург і кінасцэнарыст, аўтар сцэнарыяў фільмаў «Смелыя людзі», «Актрыса» і «Прывітанне, Масква», лаўрэат Сталінскай прэміі 1951 года.
Атрымліваецца цэлы клан: магілёўскі юрыст, чэрыкаўская музыкантша, іх дачка-паэтэса, іх сын-сцэнарыст. На гэтым фоне сын Надзеі, народжаны ад Сяргея Ясеніна ў 1923 годзе, стаў самай яркай і самай трагічнай фігурай гэтага роду.
Матэматык, які вырас у псіхіятраў
Саша Есенін-Вольпін нарадзіўся 12 мая 1924 года ў Ленінградзе. Бацьку ён фактычна не ведаў – Сяргей Ясенін пайшоў з жыцця, калі хлопчыку быў год. Рос ён у сям’і маці, то бок у тым самым магілёўскім інтэлігентскім асяроддзі з кнігамі, мовамі, перакладамі і музыкай.
У 1946 годзе скончыў мехмат МДУ, у 1949 абараніў кандыдацкую па матэматычнай логіцы, стаў аўтарам прац па агульнай тапалогіі – ёсць нават тэарэма яго імя ў тэорыі дыядычных прастораў.
А далей пачалося тое, за што яго цяпер памятаюць:
- 1949 – арышт за «антысавецкія вершы», накіраваны ў спецпсіхбальніцу, затым у ссылку ў Караганду;
- 1953 – амністыя пасля смерці Сталіна;
- 1959 – новы тэрмін у псіхушцы за тое, што пераправіў на Захад свае вершы і «Вольны філасофскі трактат»;
- 1961 – у Нью-Ёрку выходзіць яго кніга «Вясновы ліст», упершыню выводзячая савецкую дысыдэнцкую думку на міжнародную сцэну;
- 1968 – зноў спецпсіхбальніца, і ў яго абарону найвядомыя савецкія матэматыкі падпісваюць легендарны «Ліст 99-ці».
У агульнай складанасці па турмах, ссылках і псіхбальніцах ён правёў каля шасці гадоў.
Уладзімір Букоўскі пазней скажа, што дыягназ, якім савецкая карная псіхіятрыя спрабавала знішчыць Аляксандра, лепш за ўсё сфармуляваць як «паталагічная праўдзівасць».
Мітынг, з якога ўсё пачалося
5 снежня 1965 года, у Дзень савецкай Канстытуцыі, на Пушкінскай плошчы ў Маскве сабралася каля двухсот чалавек. Гэта была першая ў пасляваенным СССР публічная дэманстрацыя пратэсту. Арганізаваў яе ён – Ясенін-Вольпін. У якасці ўлёткі раздаваўся яго ж «Грамадзянскі зварот», плакаты патрабавалі галоснасці суда над пісьменнікамі Андрэем Сіняўскім і Юліем Даніэлем, іншыя плакаты заклікалі «Паважайце Савецкую Канстытуцыю».
Менавіта ў гэтым «Грамадзянскім звароце» ўпершыню прагучала слова «галоснасць» у тым сэнсе, у якім мы ведаем яго сёння.
Праз дваццаць гадоў Гарбачоў зробіць гэтае слова візітнай карткай перабудовы – і мала хто будзе памятаць, што першым яго ў палітычны абарот увёў матэматык, чыя маці нарадзілася ў Магілёве.
«Выконвайце вашу Канстытуцыю»
Галоўная ідэя Вольпіна гучыць сёння банальна, але ў СССР шасцідзясятых яна была рэвалюцыйнай. Аляксандр першым з савецкіх дысыдэнтаў прапанаваў простую рэч: не трэба звяргаць савецкую ўладу, трэба прымусіць яе саму выконваць ёю ж напісаныя законы.
Савецкая Канстытуцыя – цалкам прыстойны дакумент, казаў Ясенін-Вольпін. Праблема ў тым, што дзяржава яе ігнаруе. Значыць, трэба публічна і спакойна патрабаваць яе выканання.
Вось гэта і ёсць тая інтэлектуальная закваска, якую ён, можна сказаць, узяў у спадчыну ад магілёўскага дзеда-юрыста Давіда Вольпіна. Чалавек, які ўсё жыццё працаваў з правам, перадаў унуку праз дачку дзіўную для савецкага чалавека звычку – чытаць тэкст закона літаральна.
Бостан, які пачаўся ў Магілёве
У 1972 годзе пад ціскам уладаў Ясенін-Вольпін з’ехаў у ЗША. Выкладаў у ўніверсітэце Бафала, затым у Бостанскім універсітэце, займаўся матэматычнай логікай. Пасля пачатку перабудовы некалькі разоў прыязджаў у Расію. Памёр 16 сакавіка 2016 года ў Бостане ва ўзросце 91 года.
Уладзімір Букоўскі, сам легенда савецкага дысыдэнцтва, наўпрост казаў: у праваабарончай працы настаўнікам Сахарава быў Ясенін-Вольпін.
То бок акадэмік Сахараў, галоўны маральны аўтарытэт познесавецкай інтэлігенцыі, вучыўся асновам праваабарончай дзейнасці ў нашага магілёўскага Аліка. Гэта не ацэнка постфактум – гэта словы чалавека, які асабіста назіраў, як усё пачыналася.
І калі мы спрабуем знайсці сярод сваіх землякоў кагосьці, кім варта ганарыцца па-сапраўднаму, варта ўспамінаць не толькі тых, каго афіцыйна ўключылі ў падручнікі.
Аляксандр Есенін-Вольпін – частка гісторыі Магілёўскай вобласці роўна ў той жа меры, што і любы іншы яе ўраджэнец. Яго дзед хадзіў па магілёўскіх вуліцах. Яго бабуля расла ў Чэрыкаве. А ён сам, седзячы ў маскоўскай псіхушцы Кашчанка, прыдумаў слова, якое потым перавярнула ўсю краіну.
Фота з адкрытых крынiц.
