Бабруйск – другі па велічыні горад Магілёўскай вобласці – вядомы ў сусветнай культуры перш за ўсё дзякуючы Ільфу і Пятрову.
У “Залатым цяля” Бабруйск названы “цудоўным, высокакультурным месцам”. Гэта не толькі жарт. З Бабруйска выйшлі спікер ізраільскага парламента, лаўрэат дзяржаўнай прэміі і адзін з самых дзёрзкіх пісьменнікаў-эмігрантаў савецкай эпохі.
Бабруйск – гэта не толькі гума і Ільф з Пятровым
Бабруйск заўсёды быў горадам са сваім тварам, са сваім характарам. Другі па велічыні ў Магілёўскай вобласці, ён гістарычна быў густа населены яўрэямі, якія складалі большую частку гандлёвага і рамеснага класа. У канцы XIX – пачатку XX стагоддзя гэта быў жывы, шумны, культурны горад, адкуль людзі з’язджалі ў розныя куткі свету – і пакідалі там свой след.
Пакуль савецкая прапаганда дзесяцігоддзямі ўпісвала ў біяграфію Бабруйска шынны завод і ваенную крэпасць, сусветная гісторыя фіксавала зусім іншае: з гэтага горада выйшлі людзі, якія сталі часткай гісторыі Ізраіля, сусветнай літаратуры і кінематографа.
Магілёўская вобласць у цэлым мае багатую традыцыю людзей, чый маштаб праявіўся за межамі радзімы. Але Бабруйск – асаблівы выпадак. Тры зусім розныя лёсы, тры розныя эпохі, адзін горад.
Кадзіш Луз: ад балотаў Галілеі да крэсла спікера парламента
Кадзіш Луз (на фота ў цэнтры), пры нараджэнні Лазінскі, з’явіўся на свет 10 студзеня 1895 года ў Бабруйску – тады гэта была Мінская губерня Расійскай імперыі. Пачатковую адукацыю ён атрымаў у хедэры і бабруйскай гімназіі. Далей – Пецярбургскі ўніверсітэт, сацыяльныя навукі, Першая сусветная вайна, афіцэрскае званне пасля Лютаўскай рэвалюцыі.
У 1917 годзе Луз стаў адным з заснавальнікаў Усерасійскага саюза яўрэяў-ваяроў і далучыўся да руху “Ге-Халуц” – падрыхтоўцы маладых яўрэяў да пераезду ў Палестыну. У 1920 годзе з’ехаў у Эрец-Ісраэль.
Першыя гады – цяжкая праца, асушэнне балотаў і пракладка дарог. А вось ключавыя вехі яго палітычнай кар’еры:
- дэпутат Кнэсета ад Ізраільскай партыі працы з 1951 года;
- міністр сельскай гаспадаркі ў 1955-1959 гадах;
- спікер Кнэсета ў 1959-1969 гадах – другі па працягласці тэрмін у гісторыі парламента;
- выканаўца абавязкаў прэзідэнта Ізраіля з 23 красавіка па 21 мая 1963 года;
- ганаровы доктар філасофіі Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме;
- Яго імем названы вуліцы ў Іерусаліме, Хайфе, Петах-Тыкве і іншых гарадах.
Ураджэнец Магілёўскай вобласці памёр у 1972 годзе ў сваім кібуцы Дганія-Бет – там, куды прыехаў паўстагоддзя таму асушаць балоты.
Давід Шымані: паэт, які пісаў на іўрыце пра бабруйскае дзяцінства
Давід Шымані (на фота ў цэнтры), народжаны Шымановіч, нарадзіўся ў 1886 годзе ў Бабруйску ў інтэлігентнай яўрэйскай сям’і, дзе любілі новую іўрыцкую і рускую літаратуру.
Дзяцінства прайшло ў тыповых дэкарацыях правінцыйнага горада Магілёўскай вобласці – хедэр, хатнія настаўнікі, размовы пра зямлю абяцаную.
У 1920 годзе праз Польшчу Шымані канчаткова перабраўся ў Эрец-Ісраэль. У Тэль-Авіве выкладаў Біблію і літаратуру ў гімназіі і пісаў вершы на іўрыце. Стаў адным з значных паэтаў краіны.
Вось некалькі фактаў пра яго жыццёвы шлях:
- Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля па літаратуры 1954 года – вышэйшай нацыянальнай узнагароды ў гэтай галіне.
- Перакладчык Лермантава на іўрыт – шматкроць і на працягу ўсяго жыцця.
- Уласныя вершы Давіда Шымані ў перакладзе на рускую выйшлі ў версіі Самуіла Маршака.
Такім быў паэт з Бабруйска – горада, які прынята лічыць правінцыйным і не асабліва літаратурным.
Эфраім Севела: сын палка, бунтар і летапісец Інваліднай вуліцы
Эфраім Севела, у савецкія гады вядомы як Яфім Драбкін, нарадзіўся 8 сакавіка 1928 года ў Бабруйску ў сям’і кадравага афіцэра. Бабруйск таго часу – гэта пах сасны і кропу, Інвалідная вуліца з каларытнымі жыхарамі, невялікія дамы ў садах. Севела запомніў гэты горад такім назаўсёды.
У пачатку Вялікай Айчыннай вайны дванаццацігадовы Яфім быў скінуты выбухной хваляй з платформы цягніка падчас бамбёжкі. Два гады бадзяўся. У 1943 годзе стаў “сынам палка” і дайшоў з арміяй да Германіі. Атрымаў медаль “За адвагу”.
Пасля вайны скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, працаваў сцэнарыстам, здымаў камедыі і ваенныя карціны.
Рэзкі паварот адбыўся ў пачатку 1970-х: ён далучыўся да групы яўрэйскіх актывістаў, якія спрабавалі дамагчыся права на эміграцыю ў Ізраіль. Савецкая ўлада з такімі не цырымонілася – яго выслалі з краіны.
Галоўныя факты эмігранцкай біяграфіі Эфраіма Севелы:
- па дарозе ў Ізраіль напісаў у Парыжы за два тыдні “Легенды Інваліднай вуліцы” – кнігу пра бабруйскае дзяцінства, якая адразу прынесла яму вядомасць;
- удзельнічаў у вайне Суднага дня ў Ізраілі;
- жыў у ЗША, Лондане, Заходнім Берліне, Парыжы – нідзе не затрымліваўся надоўга;
- напісаў больш за дваццаць кніг: “Спыніце самалёт – я злезу”, “Моня Цацкес – сцяганосец”, “Мама”, “Папугай, які гаворыць на ідышы” і іншыя;
- збор твораў ураджэнца Бабруйска выйшаў у шасці тамах, кнігі перакладзены на англійскую, французскую і нямецкую мовы;
У 1990 годзе Севела вярнуўся ў Расію, зняў некалькі фільмаў па ўласных сцэнарыях;
Памёр Эфраім Севела ў Маскве ў жніўні 2010 года. У 2016 годзе ў Бабруйску яму ўсталявалі помнік.
Бабруйск – гэта больш, чым смачны зефір
Тры чалавекі, тры лёсы, тры розныя дарогі з аднаго горада ў Магілёўскай вобласці. Кадзіш Луз стаў спікерам ізраільскага парламента і часовым кіраўніком дзяржавы. Давід Шымані атрымаў вышэйшую літаратурную прэмію Ізраіля. Эфраім Севела напісаў кнігі, якія чыталі на некалькіх мовах, і стаў голасам цэлага пакалення эмігрантаў.
Яны з’язджалі ў розны час і па розных прычынах. Луз – у пошуках новай радзімы. Шымані – за мовай і зямлёй абяцанай. Севела – пад канвоем савецкай улады. Але ўсе трое забралі з сабой Бабруйск – і пакінулі яго ў сусветнай гісторыі.
Магілёўская вобласць – не самы прагрэсіўны рэгіён Беларусі. Чаго толькі варты сумна вядомы выхадзец са Шклова. Але тое, што з Бабруйска выйшлі часовы прэзідэнт Ізраіля, лаўрэат дзяржаўнай прэміі і пісьменнік з шасцітомным зборам твораў – гэта факты, якія варта ведаць.
У кагосьці можа скласціся ўражанне, што толькі яўрэі праслаўлялі Магілёўскую вобласць. Гэта не так. Проста яны з’язджалі часцей за іншых. Магутная хваля эміграцыі 2020 года яшчэ не сказала свайго слова. “Філасофскія параходы”, адпраўленыя Лукашэнкам, яшчэ не дасягнулі сваёй гавані. Вельмі хутка мы пачнем пісаць пра новых магілёўцаў, якія змяняюць свет і пакідаюць свой след у гісторыі.
Фота з адкрытых крыніц.